Arrogancia

Het tijdschrift Istoé legt deze week de vinger op een zere plek in de Braziliaanse maatschappij, omschreven als een van de ergste kenmerken in het nationale karakter, met name de arrogante manier waarop sommigen omgaan met hun eigen landgenoten, discussies willen winnen door geschreeuw, meteen uitpakken met “relaties in hogere sferen” (in Brazilië bekend als ‘carteirada’) en weigeren om ‘burger’ genoemd te worden, een status waar zij zich ver boven achten. De jongste incidenten zijn niet alleen te wijten aan de pandemie van het coronavirus. Het virus van de arrogantie zit in de genen van sommige Brazilianen. Maar het verplichte gebruik van mondmaskers als bescherming tegen covid-19, en het verbod op samenscholingen, veroorzaakten nieuwe conflicten van deze aard.

Inspecteurs en ambtenaren uit de gezondheidszorg die de uitgevaardigde regels willen toepassen vormen het doelwit van de agressies, mensen die zich beter achten dan de anderen. “Weet je wel met wie je te maken hebt” werd een standaard antwoord van de Braziliaanse anti-burger om te laten zien dat hij/zij beter is dan de anderen, en de regels aan zijn of haar laars mag lappen. De video van ‘desembargador’ (rechter) Paulo Eduardo Almeida Prado de Siqueira (te zien in de montage boven dit stukje) van de rechtbank in 2de instantie van São Paulo die circuleerde op het internet, waarin hij de gemeentelijke wachter Cícero Hilário in Santos omschreef als een ‘analfabeet’ en ‘wachtertje’, is een duidelijk voorbeeld van dit soort gedrag. Hilário deed enkel zijn plicht, vroeg aan Siqueira om een mondmasker te gebruiken en vaardigde een boete uit van R$ 100 toen de rechter weigerde: “Ik ben geen ‘burger’, ik ben desembargador met betere contacten als jij”, zo klonk het antwoord. Om zich te verrechtvaardigen zei Siqueira nog dat het gemeentelijke decreet om een mondmasker te dragen “geen wet is”, en dreigde ermee om de boete in het gezicht te gooien van de wachter. Vervolgens nam hij zijn telefoon, belde naar de secretaris voor Publieke Veiligheid in Santos, Sérgio Del Bel, om zijn beklag te doen: “Luister, ik ben hier met een analfabeet uit uw ploeg. Ik zei hem dat ik naar u zou bellen omdat ik zonder masker wandel, en ik ben alleen op het stuk strand waar ik mijn wandeling maak”. De rechter liet hierdoor zien dat het voor sommige mensen een belediging is om als burger te worden behandeld, waarbij ze zich aan bepaalde regels dienen te houden die iedereen moet gehoorzamen. Er is een duidelijke extrapolatie van macht, naast de wens om over de ander uit te torenen, om hem te vernederen.

Structurele verslaving

Antropoloog en professor Roberto DaMatta schreef 41 jaar geleden een boek met de titel “Carnavais, Malandros e Heróis – Para uma sociologia do dilema brasileiro”, waarin hij duidelijk maakte dat het superioriteitsgevoel dat de sociale verhoudingen beïnvloedt, zijn oorsprong vindt in de eigen vorming in het land en in zijn ontwikkeling. Over de zin “Weet je wel met wie je te maken hebt” zegt hij het volgende: “Brazilië is een samenleving die gespecialiseerd is in het verbergen van dingen onder het tapijt, aristocratisch en allergisch voor gelijkheid. Wat we intens ervaren is de moeilijkheid om met het democratische regime om te gaan, waarvoor zelfkritiek nodig is”. Volgens de antropoloog kan dit deels verklaard worden door het feit dat Brazilië opgebouwd werd door slaven, en niet door arbeiders: “Ik zie gewelddadige reacties op het basiselement van de democratie, met name de gelijkheid. Voor de Braziliaan komen de bevelen van boven; gehoorzamen is een teken van minderwaardigheid. Dat was heel duidelijk in het geval van deze rechter die weigerde om gevolg te geven aan het bevel van de wachter die hij beschouwt als een minderwaardig wezen”.

Als gevolg van de pandemie veranderde plots de werkelijkheid, leidend tot een gedragscrisis waar veel mensen niet mee om kunnen. Beledigingen, verbale uitschuivers buiten proportie duiken overal op in video’s die op het internet gepubliceerd worden. Naast het incident met Siqueiro waren er diverse andere situaties die de ergste instincten van de Brazilianen blootlegden.

In Rio de Janeiro werd Flávio Graça, een inspecteur van de gemeente, aangevallen door een echtpaar bij een controle in de bars en restaurants van de dure wijk Barra da Tijuca. Ook Graça richtte zich tot hen als ‘burgers’ waarop de vrouw antwoordde: “Burger neen, wel een burgerlijke ingenieur, beter opgeleid als jij”. De echtgenote van de ingenieur was niet in staat om een vermaning te accepteren en probeerde haar superioriteit op te leggen. Nog maar eens werd de status van ‘burger’ als minderwaardig beschouwd, een omschrijving die voor anderen geldt. Het lijkt erop dat Brazilië het enige land ter wereld is waar sommigen zich beledigd voelen als men aangesproken wordt als ‘burger’.

Wat een ‘burger’ bepaalt, is in werkelijkheid het genot van de rechten van de burger zoals vrijheid, gelijkheid, eigendom, en het vervullen van burgerlijke plichten. Gelijk zijn aan anderen wordt in Brazilië door velen beschouwd als hinderlijk. Leedvermaak hebben met anderen is een nationale verslaving. Een Braziliaan zegt “Weet je wel met wie je te maken hebt”; een Amerikaan zegt “Wie denk je wel dat je bent?”: “De wens om anderen te vernederen en de zucht naar hiërarchie maken deel uit van een ritueel om het burgerschap te vernietigen”, zo zegt DaMatta.

In Alphaville, een luxueuze wijk van São Paulo, reageerde ingenieur Ivan Storel woedend op een inval van 2 agenten van de militaire politie die zijn woning bezochten na een aanklacht van huiselijk geweld door zijn echtgenote. In zijn heftige reactie weigerde hij om de agenten op een beschaafde manier te ontvangen en vloog uit: “In de periferie zijn jullie macho’s, maar hier zijn jullie slechts een hoop str*nt. Dit is Alphaville broertje. Je kent me niet eens. Ik verdien R$ 300.000 per maand, en jij bent slechts een sh*t agent die het moet doen met R$ 1.000/maand”.

Voor hen die de ongelijkheid voeden, is een diploma het belangrijkste, een hoog salaris, en niet de regels die moeten gevolgd worden, of het respect dat men voor anderen moet opbrengen. Er bestaat een vreemde perceptie van status en macht die de overtreders aanzet om hun verantwoordelijkheden te ontlopen.

Een extreem geval van degradatie en anti-burgerschap deed zich voor in Parelheiros, een wijk in de zuidelijke zone van de stad São Paulo. In een video, getoond in het zondagavondprogramma Fantástico (O Globo) is te zien hoe een agent van de militaire politie op de nek stapte van een 51-jarige zwarte vrouw, uitbaatster van een bar en moeder van vijf kinderen, op de grond liggend en totaal geïmmobiliseerd. “Hoe meer ik tegenworstelde, hoe harder hij zijn laars op mijn nek drukte”, zo zei het slachtoffer. De agent, João Paulo Servato, beweerde dat hij aangevallen werd met een ijzeren staaf en dat hij handelde in zelfverdediging, een situatie die tegengesproken wordt door de beelden. Hij houdt vol dat dit “de enige manier was om de vrouw in bedwang te houden”. Na de mishandeling werd de vrouw naar het hospitaal gebracht met een gebroken been en verwondingen aan het hoofd. Nog maar eens werd een Braziliaanse burger mishandeld door een zieke autoriteit.

Historicus Marco Antonio Villa zegt hierover: “Tot op vandaag slaagden we er niet in om de tegenstelling tussen de meester en de slaaf, het herenhuis en het slavenverblijf, op te lossen. Onze republiek bestaat 130 jaar, maar de kwestie van gelijkheid kampt nog steeds met verzet”. Volgens hem blijven diegenen die aan de macht zijn en heersen over de sociale ruimtes, de gewone burgers zien als “kleine garnalen”, het “plebs”. De Braziliaanse aristocraten streven ernaar om de anderen te vernederen om hun eigen positie te verbeteren.

Anderzijds komen er heftige reacties van instellingen en de samenleving in het licht van deze agressies, op de een of andere manier een sociale evolutie onthullend: “We merken dat de manifestaties bestaan, maar ze worden alsmaar meer dissonant, en dat is positief. De CNJ (Nationale Raad van Justitie) handelde snel wat aangeeft dat het gedrag van de rechter (Siqueira) niet meer geduld wordt in gerechtelijke kringen”, aldus de historicus.

In het geval van Siqueira kwam er vrijwel onmiddellijk een institutionele reactie. De nationale rechter Humberto Martins vaardigde meteen een bevel uit tot een onderzoek en gaf 15 dagen tijd aan Siqueira om uitleg te geven over zijn gedrag tegenover de gemeentelijke wacht. Minister Marco Aurelio Mello van het hooggerechtshof STF uitte ook kritiek op de desembargador: “De autoriteit op straat is in dit geval de gemeentelijke wacht, niet de rechter. Onze autoriteit geldt in de rechtszaal, met onze mantel op de rug. Op straat zijn wij gewone burgers”.

De twee betrokken wachters, Cícero Hilário en zijn collega Roberto Guilhermino, werden geëerd door het stadhuis van Santos omwille van hun voorbeeldig optreden tijdens het incident waarbij beiden kalm bleven en luisterden naar Siqueira. Hilário: “We stellen vast dat onze houding bewondering opwekt, dat ons werk erkend wordt en dat maakt mij en onze familie trots”.

De vrouw die de inspecteur van de gemeente Rio de Janeiro beledigde, verloor haar baan. Haar werkgever, het elektriciteitsbedrijf Taesa, gaf een nota uit: “Wij delen de verontwaardiging van de samenleving over dit ongelukkig voorval. Onze werkneemster liet na om ons beleid inzake de strijd tegen het coronavirus en het sociale isolement te respecteren”.

De man in Alphaville die de agenten van de politie beledigde, publiceerde een video waarin hij zijn verontschuldigingen aanbiedt, en zijn gebrek aan zelfcontrole toeschrijft aan een medisch probleem: “Ik wil mezelf niet ontslaan van mijn verantwoordelijkheid, maar ik volg een psychiatrische behandeling en stond onder de invloed van medicatie en alcohol. Ik verontschuldig me bij de militaire politie voor mijn houding”.

De militaire politie zei dat de agenten die betrokken waren bij de mishandeling van de vrouw in de wijk Parelheiros, van de straat gehaald werden en binnen zullen blijven tot het onderzoek afgerond is.

Het syndroom van superioriteit dat sommige Brazilianen treft, kreeg de afmetingen van een sociale pathologie. De pandemie opende een nieuw front van beledigingen en verbaal geweld tegen professionelen die gewoon hun werk doen, en bijdragen aan het indijken van het coronavirus. Te midden van deze sanitaire crisis zijn er nog altijd mensen die niet weten hoe ze zich moeten gedragen, burgerlijke ongehoorzaamheid plegen en ongestraft willen blijven.

Er zijn mensen die vinden dat ze geen mondmaskers moeten dragen omdat ze het zinloos vinden, of een inbreuk vormt op hun privacy. Gezondheidswerkers worden regelmatig bedreigd bij inspecties en merken op dat sommigen zich agressief of afstandelijk gedragen, en dat is jammer. Het wordt stilaan tijd dat bepaalde Brazilianen ophouden met zich beter te voelen dan anderen en beginnen met het tonen van respect voor het staatsburgerschap.

Bron

Illustratie: YouTube